سینمای دینی

سینمای عاشورایی 57 ابر روایت (20)

  • نویسنده : نصرت‌الله تابش
  • مترجم :
  • تعداد بازدید: 133

در شماره قبل و تحت عنوان روضه نشان داده شد که مرثیه‌خوانی برای ماجرای کربلا کم‌کم از یک امر خانوادگی به یک جریان شیعی تبدیل شد. ائمه معصومین(ع) پس از این واقعه به عناوین مختلف به برپایی این مراسم اقدام و پیروانشان را نیز برای توسعه آن تشویق می‌کردند. حال به روایات دیگری از کتاب سلوک ماتم در این زمینه توجه فرمایید.

سوگواری امام کاظم(ع)
«امام رضا (ع) می‌فرماید: «هر گاه ماه محرم فرا می‌رسید، پدرم دیگر خندان دیده نمی‌شد و غم و افسردگی بر او غلبه می‌یافت، تا آن‌که ۱۰ روز از محرم می‌گذشت. روز دهم محرم روز مصیبت و اندوه و گریه پدرم بود.» (ص122)
سوگواری امام رضا(ع)
«1. حضرت ثامن الحجج(ع) قبل از خروج از مدینه اهل و عیال خود را امر به گریه فرمود و آن‌ها برای حضرت رضا گریستند.»
2. امام رضا(ع) به مناسبت فرا رسیدن ماه محرم می‌فرماید: «همانا روز حسین(ع) پلک چشمان ما را زخم کرده و اشک چشمان ما را جاری کرده و عزیز ما را در سرزمین بلا خوار ساخته و برای ما بلا و سختی را تا روز قیامت به ارث گذاشت. پس بر مثل حسین(ع) گریه‌کنندگان باید گریه کنند. همانا گریه بر حسین(ع) گناهان بزرگ را پاک می‌کند.» (ص122 و 123)
البته همان‌گونه که قبلاً اشاره شد، برپایی مراسم سوگواری برای امام حسین(ع) همیشه آسان و بدون مخاطره نبوده است. برای مثال، عده بسیاری از زائران در این مسیر جان خود را از دست دادند. سکانسی به‌یادماندنی از سریال مسافر ری ساخته داود میرباقری به ماجرای تخریب مرقد مطهر امام حسین(ع) اختصاص یافته است.
سوگواری امام جواد(ع)، امام هادی(ع)، امام عسگری(ع) و امام زمان(ع)
«عزاداری در زمان این امامان(ع) گاه سیر صعودی و گاه نزولی داشته است. مثلاً در زمان امام جواد(ع) تا برهه‌ای امکان سوگواری برای شیعیان فراهم بود. اما پس از آن سیر نزولی یافته و شیعه برای عزاداری و احیای شعائر حسینی در فشار بود. در زمان امام جواد(ع) سوگواری برای امام حسین(ع) به صورتی علنی در منزل‌های علویان برگزار می‌شد، اما پس از معتصم عباسی، حاکمان از برپایی عزاداری و حتی زیارت قبور معصومان(ع) و شهدای کربلا به‌شدت جلوگیری می‌کردند.
حضرت هادی(ع) در زمان متوکل عباسی زندگی می‌کرد که با آن حضرت و شیعیانشان زیاد دشمنی می‌کرد. وی دشمنی را به اندازه‌ای رساند که مرقد مطهر امام حسین(ع) را تخریب کرد و آثار آن را از بین برد.
هم‌چنین او مراقبانی در مسیر قبر آن حضرت قرار داد تا هر کس را که به زیارت می‌رود، دستگیر و مجازات کنند. این وضع تا عصر امامت حضرت عسگری(ع) و پسر بزرگوارش در غیبت صغری ادامه داشت و شیعیان از راه زیارت و گریه پنهانی، بر مظلومیت اهل بیت(ع) سوگواری می‌کردند.» (همان، صص 123 و 124). اما در مورد امام زمان(عج) باید گفت که آن حضرت روضه‌ای در دل یک زیارت‌نامه برای جد بزرگوارشان امام حسین(ع) بیان فرموده‌اند که به زیارت ناحیه مقدسه معروف است. به ترجمه فارسی بخش کوتاهی از این زیارت شریف و مقدس توجه فرمایید.
ترجمه بخشی از زیارت ناحیه مقدسه
این زیارت با سلام به حضرت آدم(ع) و پیامبران بعدی یعنی حضرات شیث و ادریس و نوح و هود و صالح تا پیامبر اعظم و حضرت امام علی و حضرت امام حسن و حضرت زهرا (صلوات‌ الله علیهم اجمعین) آغاز شده و ادامه می‌یابد و سپس چنین می‌فرماید: «سلام بر حسین که خون قلبش را و جانش را تقدیم کرد. سلام بر آن کسی که در نهان و آشکار خدا را اطاعت کرد. سلام بر آن کسی که خداوند شفا را در خاک قبر او قرار داد. سلام بر آن کسی که محل اجابت دعا در زیر بارگاه اوست. سلام بر آن کسی که امامان از نسل اویند. سلام بر فرزند خاتم پیامبران. سلام بر سرور جانشینان انبیا. سلام بر فرزند فاطمه زهرا. سلام بر فرزند خدیجه کبری. سلام بر فرزند سدرة المنتهی. سلام بر فرزند جَنَّةُ الماوی. سلام بر فرزند مروه و صفا. سلام بر آن آغشته‌ به خون. سلام بر آن‌که حرمت خیمه‌گاهش دریده شد. سلام بر پنجمین نفر از اصحاب کساء. سلام بر غریب غریبان. سلام بر شهید شهیدان. سلام بر مقتول توسط دشمنان. سلام بر ساکن کربلا. سلام بر آن کسی که فرشتگان آسمان بر او گریستند. سلام بر آن کس که خاندانش پاک و مطهرند. سلام بر پیشوای دین. سلام بر آن کسی که جایگاه برهان‌ها حجت‌های الهی است. سلام بر آن پیشوای سرور. سلام بر آن گریبان‌های چاک‌شده. سلام بر آن لب‌های خشکیده. سلام بر جان‌هایی که مستأصل و ناچار شدند. سلام بر ارواحی که از جان‌ها خارج شدند. سلام بر آن جسدهای برهنه بر خاک. سلام بر آن بدن‌های لاغر و نحیف. سلام بر آن خون‌های جاری. سلام بر آن اعضای قطعه‌قطعه‌شده. سلام بر آن سرهای بالارفته بر نیزه‌ها. سلام بر آن بانوان بیرون‌آمده از خیمه‌ها. سلام بر حجت پروردگار جهانیان. سلام بر تو ای حسین و بر پدران پاک و مطهرت. سلام بر تو و بر فرزندان شهیدت. سلام بر تو و بر خاندان یاری‌دهنده‌ات. سلام بر تو و بر فرشتگانی که ملازم آرامگاهت شده‌اند. سلام بر آن کشته مظلوم. سلام بر برادر مسمومش. سلام بر على‌اکبر. سلام بر آن شیرخوار کوچک. سلام بر آن بدن‌هاى برهنه‌شده. سلام بر آن خانواده‌اى که نزدیک و همراه سرورشان بودند. سلام بر آن به‌خاک‌افتادگان در بیابان‌ها. سلام بر آن دورافتادگان از وطن‌ها. سلام بر آن دفن‌شدگان بدون کفن. سلام بر آن سرهاى جداشده از بدن. سلام بر آن حساب‌گر (اعمال خویش براى خدا) و شکیبا. سلام بر آن مظلوم بى‌یاور. سلام بر آن جاى‌گرفته در خاک پاک. سلام بر آن بارگاه عالى‌رتبه. سلام بر آن کسى که ربّ جلیل او را پاک و مطهر گردانید. سلام بر آن کسى که جبرئیل به او مباهات مى‌کرد. سلام بر آن کسى که میکائیل در گهواره با او سخن می‌گفت. سلام بر آن کسى که عهد و پیمانش شکسته شد. سلام بر آن کسى که پرده حرمتش دریده شد. سلام بر آن کسى که خونش به ظلم ریخته شد. سلام بر آن کسی که با خون زخم‌هایش شست‌وشو داده شد. سلام بر آن‌که از جام‌هاى نیزه جرعه‌نوشی کرد. سلام بر آن مظلومى که خونش مباح شمرده شد. سلام بر آن کسی که در مقابل دیدگان و ملأعام سرش بریده شد. سلام بر آن کسی که اهل قریه‌ها دفنش کردند. سلام بر آن کسی که شاهرگش بریده شد. سلام بر آن مدافع بى‌یاور... ای جد بزرگوار... پس اگرچه زمانه مرا به تأخیر انداخت و مقدرات الهی مرا از یاری تو بازداشت و نبودم تا با کسی که با تو جنگید، بجنگم و با کسانی که با تو دشمنی کردند، دشمنی کنم، در عوض هر صبح و شام برای تو ندبه و نوحه‌سرایی می‌کنم و به جای اشک برایت خون می‌گریم! از روی حسرت و افسوس بر تو و مصیبت‌هایی که بر تو وارد شد، تا هنگامی که از فرط اندوه و مصیبت جان بسپارم.»
زیارت ناحیه مقدسه زیارتی مستند و عمیق از نظر معارف شیعی است و از سوی دیگر، گزارشی از واقعه عاشورا و بسیاری از جزئیات آن است و لطایف شاعرانه بسیاری دارد. مثل تعبیراتی از این قبیل: نوشیدن جام از نیزه‌ها. همین‌طور اشاره به وجود ملکوتی زندگی حضرت ابا عبدالله‌ الحسین(ع). خواننده محترم این سطور را به بازخوانی این زیارت‌نامه شریف دعوت می‌کنم و امیدوارم نگارنده حقیر را نیز از دعا و ثواب آن محروم نفرمایند.
همان‌گونه که در سطور قبل گذشت، برگزاری مراسم سوگواری با اصرار همه ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین) پا گرفته است و تبدیل به مراسمی دائمی در طول دهه‌ها شده است و بالاخره پس از غیبت کبری نیز تداوم یافته است. زنده نگه داشتن یاد واقعه عاشورا صرفاً از طریق برگزاری آن در منازل از سوی حضرات معصومین(ع) نبوده است، بلکه در روایات متعدد آن‌قدر ثواب و بهره برای برگزاری این مراسم ذکر شده که گاهی به نظر بعید و عجیب می‌آید. به روایات زیر توجه فرمایید.
«مفضل در مجلسی مشاهده کرد که امام صادق(ع) و همه اهل خانواده‌اش بر مصیبت حسین(ع) می‌گریند. از این‌رو از آن حضرت پرسید: «مولای من، پاداش این گریه‌ها چقدر است؟ امام صادق(ع) در پاسخ او فرمود: این اجر شمردنی نیست، به شرط این‌که گریه‌اش از روی حقیقت بوده و اعتقادش بر حق باشد.» (همان، ص 134)
همان‌گونه که ملاحظه می‌کنید، گریه بر مصیبت حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) پاداشی غیرقابل وصف دارد، اما این پاداش به آگاهی و معرفت نسبت به امام و جایگاه او در هستی وابسته است و هر قدر عمق آگاهی به معارف ائمه معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین) بیشتر باشد، به عشق و محبت و بهره‌مندی بیشتری منجر خواهد شد.
در ماجرای دیگری این‌گونه روایت شده است.
«از مسمع بن عبدالملک کردین بصری نقل است که امام صادق(ع) به وی فرمود: «ای مسمع، تو از اهل عراق هستی. آیا به زیارت قبر حسین(ع) می‌روی؟ عرض کردم: خیر، من نزد اهل بصره مردی مشهور هستم و نزد ما کسانی هستند که خواسته خلیفه را طالب‌اند و دشمنان ما از گروه ناصبی‌ها و غیر ایشان بسیارند و من در امان نیستم... حضرت به من فرمود: آیا یاد می‌کنی مصایبی را که برای آن جناب فراهم کرده و آزار و اذیت‌هایی که به حضرتش روا داشتند؟ عرض کردم: بلی. حضرت (ع) فرمود: آیا به جزع و فزع می‌افتی؟ عرض کردم: بلی، به خدا قسم و به خاطر یاد کردن مصایب آن بزرگوار چنان غمگین و حزین می‌شوم که اهل و عیالم اثر آن را در من مشاهده می‌کنند و چنان حالم دگرگون می‌شود که از خوردن غذا و طعام امتناع کرده و به‌وضوح علایم حزن و اندوه در صورتم نمایان می‌گردد. حضرت فرمود: خدا اشک‌های تو را مشمول رحمتش قرار دهد. بدان که قطعاً تو از کسانی محسوب می‌شوی که به خاطر ما جزع می‌کنند و با سُرور ما مسرور و با حزن ما محزون می‌شوند و به جهت ترس ما ترسان و هنگام مأمون بودن ما در امان هستند. توجه داشته باش به‌زودی هنگام مرگ، اجدادم را بالای سرت خواهی دید که به ملک الموت سفارش تو را خواهند کرد و بشارتی که به تو خواهند داد، برتر از هر چیزی است و خواهی دید که ملک الموت از مادر مهربان به فرزندش به تو مهربان‌تر و رحیم‌تر خواهد بود.» (همان، ص 135 و 136)
در روایت معروفی از امام صادق(ع) آمده است: «نَفَسُ المَهمُومِ لِظُلمِنا تَسبیحٌ وَ هَمُّهُ لَنا عِبادَةٌ و کِتمانُ سِرِّنا جِهادٌ فی سَبیل الله» (نفس کسی که به خاطر مظلومیت ما اندوهگین شود، تسبیح است و اندوهش برای ما عبادت است و پوشاندن راز ما جهاد در راه خداست.)
بنا بر محتوای این حدیث شریف گویا عبادت مستحبی بالاتر از غم حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) نیست. بررسی آثار برگزاری مراسم روضه‌خوانی نشان می‌دهد که این مراسم زمینه‌ای مهم و تأثیرگذار برای بازخوانی معارف اسلامی است و نقش مهمی در جهل‌زدایی دارد و به تکامل معنوی جامعه کمک شگفت‌انگیزی می‌کند. از سوی دیگر، به بخشش گناهان عظیم منجر می‌شود و سختی‌های مرگ و آخرت را آسان می‌کند و تضمینی برای ورود به بهشت است. و از همه مهم‌تر که بالاترین نعمت بهشتی مجاورت و همسایگی و معاشرت با معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین) است. امام رضا(ع) در حدیث دیگری می‌فرماید: «هر کس مصیبت ما را یاد کند و به خاطر آن‌چه با ما کرده‌اند بگرید، روز قیامت با ما و در درجه ما خواهد بود.» (همان، ص89)
پیامبر(ص) نیز فرموده‌اند که در روز قیامت هر چشمی گریان خواهد بود جز چشمانی که برای حسین(ع) گریسته است. روایات زیادی در مورد فضیلت گریه بر ماجرای عاشورا و آثار آن ذکر شده و در کتاب‌های متعددی گردآوری شده است. در روایتی آمده است که معصومین (صلوات الله علیهم اجمعین) و فرشتگان الهی برای گریه‌کنندگان امام حسین(ع) طلب آمرزش می‌کنند.
ذکر این برکات و ثواب‌ها و اصرار حضرات ائمه(ع) بر برگزاری مراسم سوگواری حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) به جایی رسیده است که در زمانه ما بزرگ‌ترین و بی‌نظیرترین راه‌پیمایی مذهبی جهان در ایام اربعین در کشور عراق برگزار می‌شود. هر چند معارف شیعی بیشترین توسعه خود را مدیون امامین صادقین به‌ویژه امام جعفر صادق(ع) است و یکی از اسامی مکتب ما مکتب جعفری است، باید اذعان کرد که تداوم مکتب تشیع بدون تردید وابسته به شور و شعوری است که از یادآوری مظلومیت حضرت ابا عبدالله الحسین و شهدای بی‌‌بدیل کربلا می‌آید. و این راز سخن رسول اعظم(ص) است که فرمود: «حسین از من است و من از حسین.» «حسین از من است» روشن است، اما «من از حسینم» یعنی اگر ماجرای عاشورا نبود، از اسلام پیامبر نیز چیزی باقی نمی‌ماند.
سوگواری عاشورایی بعد از غیبت کبری
همان‌طوری که قبلاً اشاره شد، برگزاری مراسم سوگواری در طول تاریخ با دشواری‌های بسیاری همراه بوده است و حکومت‌های بسیاری تلاش کرده‌اند این نور خاموش شود. خون‌های بسیاری برای حفاظت و تداوم این مراسم بر زمین ریخته است. اما دوره‌هایی هم بوده که حاکمیت‌های شیعی شکل گرفته و برگزاری مراسم سالانه عاشورا را تقویت کرده‌اند. سیدمسعود عمرانی در کتاب سلوک ماتم می‌نویسد:
سوگواری در عصر آل بویه
«یکی از مراحل بسیار مهم سوگواری برای معصومان (علیهم السلام) در دوره قدرت یافتن سلسله آل بویه در قرن چهارم هجری است که تشیع بسیار گسترش یافت. در این قرن، حکومت‌های شیعی زیدیان در یمن، حمدانیان در شمال عراق، فاطمیان در مصر و آل بویه در ایران و عراق روی کار آمدند. با حمایت آل بویه، عزاداری عاشورا در کوچه و بازار علنی شد. بازارها تعطیل و خرید و فروش متوقف گشت و مردم با چهره‌های کبود و موهای پریشان، گرداگرد شهر بغداد به سر و سینه می‌زدند و اشعار حزن‌انگیز می‌خواندند. به‌سرعت همه حاکمان شیعی از آل بویه الگوبرداری کردند و سنی‌های بغداد نیز به سبب کثرت شیعیان و حمایت آل بویه از آنان نمی‌توانستند از برگزاری این مراسم در بغداد جلوگیری کنند...» (ص126)
به‌تدریج فرم‌ها و اشکال گوناگون عزاداری از قبیل مرثیه‌سرایی، مقتل‌خوانی، دسته‌های سینه‌زنی و طبل زدن در بازارها و راه رفتن با پای برهنه و ریختن خاکستر بر سر در این دوره شکل گرفته است.
سوگواری از عصر غزنویان تا آغاز عصر صفویه
این دوره با حکمرانی غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، مغولان، ایلخانان و سرانجام تیموریان بر بخش گسترده‌ای از سرزمین‌های اسلامی مصادف بوده و در برگزاری سوگواری عاشورا فراز و نشیب‌های بسیاری پشت سر نهاده است... در این دوره، مرثیه‌سرایی و سرودن اشعار پارسی، همانند اشعار مولوی و نگاشتن کتبی درباره مقتل و تاریخ امام حسین(ع) همانند کتاب اللهوف ابن طاووس و روضة الشهدای کاشفی به شیوه‌های جدید عزاداری اضافه شد.» (همان، ص126)
سوگواری در عصر صفوی
«در این دوره سوگواری وارد مرحله جدیدی شد، چراکه شاهان صفوی نه‌تنها خودشان شیعه بودند، بلکه خود را به اشاعه و ترویج مراسم سوگواری که یکی از نمادهای مهم مذهب تشیع است، ملزم دانستند. شیوه‌های جدید سوگواری در این عصر عبارت است از:
1. برافراشتن بیرق‌ها و علم‌های سیاه در ماه‌های محرم و صفر و روز بیست‌ویکم ماه رمضان
2. سخنرانی واعظان بالای منبر
3. راه انداختن دسته‌های سینه‌زنی همراه با نواختن دُهل، سنج و شیپورهای مختلف
4. تعزیه‌خوانی و شبیه‌خوانی با ترسیم عینی واقعه عاشورا» (همان، ص127)
همان‌طور که ملاحظه می‌کنید، در دوران صفویه پای نمایش عاشورایی تعزیه به این مراسم باز می‌شود و فرم جدید و البته مهمی برای بیان معارف عاشورایی شکل می‌گیرد. در این‌باره به طور اختصاصی مطالبی بیان خواهد شد.
سوگواری در عصر قاجار
«در این عصر، مراسم سوگواری امام حسین(ع) از لحاظ شکلی و محتوایی تغییراتی یافت که به طور مختصر ذکر می‌کنیم.
1. مردمی و عمومی شدن هیئت‌های عزادای، به‌ویژه با حضور گسترده زنان
2. برپا کردن چادرها و تکیه‌ها برای برگزاری مراسم عزاداری
3. درآوردن پیراهن توسط مردان و کوبیدن به سینه در عزاداری با ریتمی خاص
4. زدن زنجیرهای آهنی به سینه و شانه و زدن قمه به سر
5. حمل کردن عَلَم‌های آهنی که بر بالای آن‌ها مهره و پارچه‌های رنگارنگ تزیین شده بود.
6. احیای مراسم شام غریبان همراه با روشن کردن شمع در پای چهل منبر» (همان، ص127 و 129)
سوگواری در دوران مشروطه‌خواهی و پهلوی
«با آغاز حرکت‌های سیاسی که به نهضت مشروطه منجر شد، عزاداری‌ها هم پس از کمی افول در زمان نادرشاه، از رونق خاصی برخوردار شد، به گونه‌ای که در تکیه دولت مراسم سوگواری برگزار می‌کردند و به واعظان و ذاکران و خادمان انعام خوبی می‌دادند. بعد از پیروزی انقلاب مشروطه، با آن‌که مشروطه‌خواهان چندان با برنامه‌های عزاداری موافق نبودند، به علت طرفداری افکار عمومی از سوگواری‌ها، با مراسم عزاداری مردم مخالفت نمی‌کردند. با نفوذ استعمار انگلیس و حضور عنصر بی‌هویتی مانند رضاخان در رأس حاکمیت ایران، دشمنی با شعائر دینی از قبیل عزاداری آغاز شد و کار به جایی رسید که نه‌تنها سوگواری در ماه محرم ممنوع شد، بلکه حکومت تصویب کرد واعظان و روضه‌خوان‌ها حق ندارند در این مجالس درباره اهل بیت(ع) ذکر مصیبت کنند. با وجود این، بسیاری از مردم مخفیانه عزاداری می‌کردند.» (همان، ص128)
ماجرای ممنوعیت عزاداری و تعزیه، در ابتدای پیروزی انقلاب در فیلم نقش عشق ساخته شهریار پارسی‌پور بازتاب یافت و بعدها درون‌مایه اصلی سریال بسیار خوب شب دهم ساخته حسن فتحی، ممنوعیت برگزاری تعزیه و مراسم عزاداری برای امام حسین (ع) بود.
«بعد از سقوط رضاشاه، پسر جوان و بی‌تجربه‌اش، محمدرضا شاه روی کار آمد. او که هنوز جای پای خود را محکم نکرده بود، تسلیم خواسته‌های علما شد و حتی برای جذب مقبولیت اجتماعی، با کارهای ضداسلامی پدرش به‌صراحت مخالفت کرد و به مخالفت علنی با مجالس سوگواری برنخاست. هر چند با ترویج فساد و غرب‌زدگی مردم را از مسائل معنوی دور ساخت.» (همان، 128)

عزت زیاد
سردبیر

مرجع مقاله