استعاره رنگ‌ها و تضاد سیاه‌وسفید کلید درک فضای فیلم است

ژانگ ییمو از «صخره‌نوردها» می‌گوید

  • نویسنده : منبع فیلم نگار
  • مترجم : تکتم نوبخت
  • تعداد بازدید: 63

صخره‌نوردها اولین فیلم ژانگ ییمو، کارگردان پرآوازه چینی، در ژانر جاسوسی است و بر مبنای فیلمنامه‌ای از کوآن یونگ ژوان ساخته شده. داستان فیلم در منطقه‌ای به نام مانچوکوئو می‌گذرد که در دهه 1930 تحت نفود ژاپن بود؛ بخش شمال شرقی چین، منطقه‌ای پربرف با زمستان‌های طاقت‌فرسا که لوکیشن پردردسری برای فیلم تازه این کارگردان چینی به شمار می‌آمد. داستان در دهه 30 می‌گذرد؛ در مکانی تحت اشغال ژاپنی‌ها که چهار نماینده از حزب کمونیست چین که در شوروری آموزش دیده‌اند، برای یک عملیات سری به آن‌جا اعزام می‌شوند. فیلم صخره‌نوردها که هم‌زمان در چین و آمریکا اکران شد، در زبان انگلیسی با عنوان تنگنا شناخته می‌شود و در چین با عنوان روی صخره. ژانگ ییمو در طول سال‌های فعالیتش بیشتر با فیلم‌های خانه خنجرهای پران و قهرمان و کمدی سیاه یک زن، یک اسلحه و مغازه رشته فرنگی که بازآفرینی اولین فیلم جوئل و ایتن کوئن به نام تشنه خون در 1984 است، در سطح جهانی شناخته می‌شود، اما این کارگردان کارنامه پربارتری دارد که با بردن جوایز در جشنواره‌های جهانی معتبر همراه بوده. اولین تحسین ییمو در سطح منتقدان بین‌المللی در 1988 و با فیلم ذرت سرخ بود که توانست جایزه خرس طلای جشنواره برلین را ببرد و ژانگ ییمو را به عنوان اولین آسیایی که این جایزه را دریافت کرده است، معرفی کند. ییمو دوبار موفق به دریافت شیر طلایی ونیز شده. یک بار در 1992 و برای فیلم داستان کیو جو و بار دیگر 1999 برای فیلم نه یکی کمتر. هم‌چنین ییمو در 1991 برای فانوس قرمز را برافراز شیر نقره‌ای ونیز را گرفت. فانوس قرمز را برافراز در همان سال نامزد اسکار و برنده جایزه بفتای بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان شد. این کارگردان پرکار چینی در 1994 برای فیلم زیستن جایزه بزرگ داوران جشنواره کن را گرفت و در 1995 فیلم مثلث شانگهای او در جشنواره کن خوش درخشید. ییمو در سال 2000 فیلم راه خانه را ساخت که توانست برنده جایزه بزرگ هیئت داوران جشنواره برلین شود و سه سال بعد با فیلم قهرمان نامزد اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان شد. سایه در 2018 با تمرکز بر هنرهای رزمی و دیوار بزرگ با بازی مت دیمون جدیدترین فیلم‌های این کارگردان هستند که در آمریکا اکران شدند. فیلم حماسی- فانتزی دیوار بزرگ که تولید مشترک آمریکا و چین است، اولین فیلم انگلیسی‌زبان ژانگ ییمو و یک محصول مشترک بود که در چین فیلم‌برداری شد.

در گفت‌وگویی که ورایتی با این کارگردان درباره فیلم تازه‌اش صخره نوردها انجام داد، او اظهار می‌کند در اوایل 2020 زمانی که به دلیل شیوع ویروس و قرنطینه سراسری تولید فیلم متوقف شد، شرایط برای او سخت‌تر شده است. در آن مقطع ژانگ ییمو به همراه بازیگران و عوامل فیلم مجبور شدند به جای بازگشت به پکن به مدت 50 روز در یک هتل محلی اقامت کنند. او در این‌باره می‌گوید: «یک وقفه طولانی! وقفه‌ای این‌چنین قطعاً تأثیر عمده‌ای بر هر تولید سینمایی به‌ویژه بر تداوم داستان و شرایط بازیگران خواهد داشت. بدتر از این، آن بود که هوا گرم شده و بارش برف متوقف شده بود! و درواقع هر کاری که قبلاً انجام داده بودیم، بی‌ثمر شد. نمی‌توانم الان همه آن چالش را یک به یک لیست کنم، اما باید بگویم شانس آوردیم که بر این بحران‌ها غلبه کردیم. ژانگ می‌گوید که بزرگ‌ترین این چالش‌ها مربوط به وقفه در احساسات شخصیت‌ها در مورد نقشی است که آن را در درونشان رشد داده و ساخته بودند. «فاصله افتادن در حالت ذهنی و عملکردی بازیگران در مورد نقششان مهم‌ترین چیز بود. من در مورد تغییرات فیزیکی صحبت نمی‌کنم، درباره بازگشت به وضعیت ذهنی بازیگران در مورد شخصیت‌ها حرف می‌زنم. حتی با فاصله 50 روز نباید کوچک‌ترین تصوری از تفاوت را احساس می‌کردیم. بیان بازیگر، حس و عواطفش نباید کوچک‌ترین ذره‌ای تغییر می‌کرد.» در رأس بازیگران این فیلم ژانگ یی به عنوان نقش اول مرد می‌درخشد که اعتبار زیادی به خاطر آثار متمایزی که در آن‌ها ایفای نقش کرده، دارد. ژانگ یی از بزرگ‌ترین بازیگران چینی است که در فیلم‌های فداکاری و عملیات گل سرخ پیش از این حضور داشته و در کنار او یک بازیگر نسبتاً تازه‌وارد و کم‌تجربه‌تر به نام لئو هائوکون دیده می‌شود. ژانگ ییمو می‌گوید شیمی میان این دو بازیگر یکی به عنوان باتجربه‌تر و یکی به عنوان تازه‌کار فوق‌العاده بود. «این زوج هر دو در فیلم یک ثانیه کنار هم بازی کردند و بعد من آن‌ها را برای نقش‌های مهمی در فیلم تازه‌ام انتخاب کردم و آن‌ها خیلی خوب از پس آن برآمدند.» فیلم یک ثانیه فیلم‌برداری و مراحل تولید پرحاشیه‌ای داشت و ییمو برای به ثمر رساندن آن سختی‌های زیادی را متحمل شد، اما پس از مراحل ساخت با سانسور مواجه شد.

ژانگ در سرزمین خود به عنوان کارگردانی معروف است که به ارتقای شغلی چند بازیگر زن برجسته چینی کمک زیادی کرده است. بازیگران زن سرشناس چینی، گانگ لی (داستان کیو جو) ژانگ زئی (خانه خنجرهای پران) بیشتر به خاطر نقشی که در آثار ییمو ایفا کردند، شناخته می‌شوند. ژو دونگیو یکی دیگر از بازیگران زنی است که با فیلمی از ژانگ ییمو مطرح شد و اخیراً برای فیلم روزهای بهتر نامزد اسکار شده.

با ژانگ ییمو در مورد واکنش‌های اولیه منتقدان و مردم به فیلم حرف زدیم. او می‌گوید: «واکنش‌های اولیه به فیلم از یک جهت منفی بود و آن انتقاد به پرپیچ‌وخم بودن داستان بود که گاهی باعث سردرگمی می‌شود و این‌که پیدا کردن خط داستانی و روابط میان آدم‌های داستان تمرکز زیادی می‌طلبد و عموماً با یک بار دیدن فیلم میسر نمی‌شود، اما از یک جهت هم مثبت بود و آن در مورد سبک بصری و اجرا و به‌خصوص فیلم‌برداری بود.» انتقادهای منتقدان از پیچیدگی روابط شخصیت‌ها و داستان چیزی است که ظاهراً ژانگ را ناامید نکرده و بعید است که مانع او در روند کارش باشد. او می‌گوید: «فرایند ساخت فیلم یعنی غلبه کردن بر چالش‌ها، قابلیت تطبیق‌پذیری و روند چگونه دوام آوردن.» ییمو معتقد است پشتکار که مسئله مهمی در فرایند فیلم ساختن است، از عشق و اشتیاق به سینما نشئت می‌گیرد و سوخت کارگردان برای حرکت را این شور و عشق مهیا می‌کند. «برای من هنوز این عشق و اشتیاق وجود دارد؛ چیزی که باعث ادامه دادن می‌شود و علتی است که به شما احساس رضایت از کاری را که می‌کنید، می‌دهد. حتی اگر درنهایت فقط یک درصد یا یک‌صدم درصد از آن چیزی را که برای به دست آوردنش برنامه‌ریزی کردید و در ذهنتان متصور شدید، به دست بیاورید، باز هم ارزشش را دارد.»

فیلم صخره‌نوردها ویترینی است برای عیان کردن توانایی‌های ژانگ ییمو در ارائه نمایشی با شخصیت‌های زیاد در موقعیت‌های مختلف. برای کارگردانی که قبلاً اجراهای زنده تئاتر داشته، پیاده کردن سکانس‌های شلوغ در موقعیت‌های اکشن فیلم کار راحتی است. او پیش از این در ارتفاع 3000 متری یک پرفورمنس با تعداد زیادی اسبِ‌ سواری اجرا کرده و مراسم افتتاحیه و اختتامیه بازی‌های المپیک 2008 پکن را به صحنه برد. برای ژانگ ییمو چیزی که بیشتر از همه اهمیت دارد، نوآوری و نبوغ، هم در داستان‌گویی و هم در فرم اجرایی است. او در مورد آن‌گونه نوآوری که در صخره‌نوردها سعی کرده داشته باشد، صحبت می‌کند؛ نوآوری‌ای که هم بتواند فیلمی بسازد که با عامه مردم ارتباط برقرار کند و هم بتواند مخاطبان سخت‌گیر را راضی نگه دارد. یک سایت چینی با در نظر گرفتن آرای منتقدان و امتیازهایی که به این فیلم داده شده، آینده خوبی را برای این فیلم در مراسم اسکار پیش‌بینی می‌کند. در این سایت صخره‌نوردها امتیاز 7.8 را از 10 گرفته و هم‌چنین از نظر استقبال مخاطبان عادی این فیلم در چین در جایگاه دوم باکس آفیس قرار دارد و فروش خوبی تاکنون داشته است. ییمو در این‌باره با صراحت می‌گوید: «صخره‌نوردها یک فیلم ژانر است. باید نحوه ساخت آن را از نقطه نظر مخاطب و طرح محبوب و تا حدودی عامه‌پسند در نظر بگیریم.» ژانگ که از زمان انتشار فیلمش در اردیبهشت‌ماه نظرات زیادی درباره استقبال مردم، به‌خصوص در چین به این فیلم داشته است، امیدوار است که صخره‌نوردها هم به لحاظ اجرا زیبا و هم به لحاظ داستانی محبوب باشد. «خوش‌ساخت بودن فیلم در کنار محبوبیت برای مردم و میزان رضایت آن‌ها از فیلمی که می‌خواهند ببینند و به همان میزان برایم اهمیت دارد. بهترین فیلم دنیا فیلمی است که هم زیبا باشد، هم مردمی و هم فهم. متعادل کردن این دو کلمه در یک اثر سینمایی کار دشواری است. من خودم برای آن تمرین‌های زیادی کرده‌ام و استادانی را تحسین می‌کنم که از پس این کار برمی‌آیند. مثلاً نبوغ در فرم بصری و نوآوری در اجرا منجر به امر زیبا می‌شود و من می‌توانم آن را با عنوان «اولین نقطه برای پایان» توصیف کنم؛ پایانی هم برای شخصیت‌ها و هم لحظه‌های احساسی فیلم، که باید تک‌تک آن‌ها را از نقطه اول بسازد و به نقطه آخر یعنی پایان‌بندی فیلم برساند. به عنوان مثال «ژانگ یی زنده می‌ماند و دختر و پسر بچه هم‌رزمش را که جلوی هتلی گدایی می‌کنند، پیدا می‌کند.» این فقط یک خط است که می‌شود به هر شکلی در سینما بیانش کرد. هم می‌تواند طول بکشد و هم به حدی کوتاه شود که اثر خود را از دست بدهد. و بعد در اجرا، وقتی دوربین فیلم‌برداری روشن می‌شود و تصاویر دکوپاژ می‌شود و دست آخر تدوین می‌شود، یک‌سوم یا بخش بیشتری از آن از سوی مخاطب احساس و دیده نمی‌شود. اما از طرفی، ریتم فیلم را شکل می‌دهد و در کنارش ترکیب‌بندی‌ها و میزانس‌ها هستند که بخشی از قصه‌گویی را شکل می‌دهند.

 از ژانگ ییمو درباره محبوب شدن کاراکتر «ژو» با بازی ژانگ یی پرسیدیم که علت این محبوبیت و استقبال زیاد از این شخصیت به‌خصوص در میان مخاطبان چینی این فیلم چیست و او در پاسخ می‌گوید: «در زمان نوشتن فیلمنامه و بعد بازبینی به همراه کوآن یونگ ژوان، درباره شخصیت این مأمور مخفی که مهم‌ترین شخصیت ما هم بود، ایده بر این بود که او بسیار عبوس و جدی است. طوری آن را در نظر گرفتیم که جدی بودن اولین ویژگی او باشد و در اکت‌های چهره‌اش هم نمایان باشد. در موقع ساختن فیلم و فیلم‌برداری صحنه‌ها هم او به نظر جدی می‌آمد و معرف این شخصیت. اما در اثر نهایی متوجه چیزی شدیم که انتظار نمی‌رفت، و آن دادن یک لحن شوخ‌طبعانه به این کاراکتر بود. درواقع، ژانگ یی در داستانی جاسوسی با فضایی خوفناک که فقط خیانت و ریختن خون بر آن حکم‌فرماست، توانست یک طنز خوب و بسیار متمایز در مورد شخصیت اول فیلم بسازد. این درواقع متعلق به یک بازیگر است، نه هیچ فیلمنامه‌ای. بازیگر خوب اثر خودش را می‌گذارد، و در لحظه و به طریقی حسی به موقعیت‌های داستان واکنش می‌دهد.

ژانگ ییمو در فیلم تازه‌اش به سراغ داستانی رفته است که یک برش از تاریخ و حیات سیاسی اجتماعی چین است. از او پرسیدیم که برای او گفتن داستانی درباره تاریخ چین و قهرمان‌هایی که برای حیات این کشور جنگیدند، اهمیت دارد؟ و او پاسخ داد: «داستانی چینی گفتن و از تاریخ چین گفتن برای من که یک کارگردان چینی‌تبار هستم، بسیار مهم است، اما داستان خوب گفتن از آن برایم مهم‌تر است. در مورد شخصیت‌هایم من سعی کردم آن‌ها را با تمرکز بر درونی‌ترین تمایلات انسانی بسازم؛ چیزهایی مثل عشق به وطن، وفاداری و رفاقت. این احساسات انسانی است که مهم است و وقت گفتن یک داستان خوب ابتدا باید احساسات خوب را متجلی کرد. چون به باور من موتور متحرکه داستان را این عواطف انسانی می‌سازد، نه یک شخصیت به‌تنهایی و نه یک خط داستانی. برای گفتن یک داستان خوب اول باید احساسات خوب و انسانی را دراماتیزه کرد. این همان دلیلی است که می‌تواند منجر به سمپاتی تماشاگری شود که هیچ ادراکی از فرم بصری فیلم‌ها و همان امر زیبا ندارد، اما در عین حال انسان و رنج‌هایش را خوب می‌شناسد. در مورد شخصیت «ژانگ» همان‌گونه که می‌بینیم، او یک مبارز کمونیست سرسخت و یک انقلابی با اراده فولادین است، اما وقتی از بچه‌اش حرف می‌زند که در جلوی یک هتل گدایی می‌کند، گریه‌اش می‌گیرد. مردم همه این احساسات را می‌شناسند.»

هنگام تماشای صخره‌نوردها حس تنش در تمام طول فیلم هم در داستان و هم در تک‌تک نماها جاری است، به‌طوری‌که از همان نقطه آغاز با تلوتلو خوردن دوربین و فرود آمدن چهار نماینده در جنگل‌های برفی، خطر و تهدید را حس می‌کنید. دیدن این فیلم احساسی مانند راه رفتن روی طناب را دارد که هر لحظه ممکن است ورق به گونه‌ای برگردد که قابل پیش‌بینی نیست. ییمو می‌گوید: «تمام سکانس‌های خارجی را برای باورپذیری بیشتر در دمای منفی 40 درجه فیلم‌برداری کردیم و حتی با تلوتلو خوردن بازیگران در برف در صحنه‌های زد و خورد وقفه ایجاد نمی‌کردم تا همه چیز واقعی‌تر به نظر برسد. تلوتلو خوردن شخصیت‌ها در برف از آغاز تا پایان فیلم استعاری‌ترین عنصر فیلم بود و با آن‌که شخصیت‌های من تا اندازه‌ای برگرفته از واقعیت بودند، اما قصد داشتم با نشان دادن هر دو قطبِ در کشمکش و تعلق دادن نماهای مساوی به آن‌ها در این تعقیب و گریزها، بر داستان تمرکز کنم و مهم‌تر این‌که آن‌ها را بدون هاله قهرمان‌سازی به نمایش بگذارم.» از ژانگ ییمو درباره علت انتخاب تم خاکستری و سیاه‌وسفید فیلم پرسیدیم و او در پاسخ گفت: «برایم مهم بود که آدم‌هایم با استفاده از رنگ لباس‌هایشان که سیاه بود و در تضاد با سفیدی برف، برجسته باشند تا اختناق و وحشت حاکم بر داستان را بازنمایی کنم.»

 

منبع: روایتی

مرجع مقاله